http://www.mapyakustyczne.pl

W problematyce ochrony środowiska w Polsce zagrożenie hałasem, a ogólniej czynnikami wibroakustycznymi, było i jest istotnie niedoceniane. Stwierdzenie jest prawdziwe mimo tego, iż szczegółowe zapisy w takich dokumentach, jak "Polityka ekologiczna państwa"¹, przede wszystkim zaś - "Ustawa o ochronie i kształtowaniu środowiska" z dnia 31 stycznia 1980r.² (wielokrotnie nowelizowana) zawierają istotne dla zwalczania ochrony i kształtowania klimatu akustycznego ustalenia i postanowienia. Przepisy ustawy i powiązane z nimi rozporządzenia wykonawcze regulują następujące istotne wymagania:

• dopuszczalne poziomy hałasu środowisku określające wartości dopuszczalne w zależności od przeznaczenia terenu, rodzaju źródeł hałasu i pory doby,
• możliwość ochrony ludzi w budynkach przed hałasem komunikacyjnym wtedy, gdy nie ma możliwości wprowadzenia skutecznych zabezpieczeń środowiska, przez określanie np. warunków technicznych budynków poprzez utworzenie obszaru ograniczonego użytkowania
• określenie kompetencji w zakresie ochrony przed hałasem władzom samorządowym, z uzasadnieniem tego ustalenia jako lokalnego oddziaływania źródeł hałasu.

Obowiązujące w kraju regulacje prawne i przepisy obejmują wszystkie fazy, w których zachodzi potrzeba ochrony środowiska akustycznego: 

• planowanie przestrzenne,
• procesy inwestycyjne,
• zarządzanie terenami i obiektami.

Zgodnie z zapisami ustawowymi w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego powinny zostać uwzględnione uwarunkowania wynikające ze stanu i funkcjonowania środowiska oraz określone przewidywane zagrożenia środowiskowe. Integralną częścią miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego powinna być prognoza skutków wpływu ustaleń planu na środowisko przyrodnicze, a także przedstawione rozwiązania eliminujące lub ograniczające negatywne wpływy na środowisko i ludzi. W przypadku inwestycji szczególnie szkodliwych dla środowiska i zdrowia ludzi obligatoryjnym elementem wniosku o ustalenie warunków zabudowy i zagospodarowania terenu jest ocena oddziaływania inwestycji na środowisko

Inne dokumenty, takie jak: "Prawo o ruchu drogowym", wprowadziły wymaganie badań hałasu pojazdów oraz metod kontroli ich przestrzegania. Dla statków powietrznych wprowadzono system badań technicznych w zakresie ograniczania uciążliwości hałasu poprzez uwzględnienie zaleceń, zawartych w Aneksie 16 Międzynarodowej Organizacji Lotnictwa Cywilnego (CAO). Mimo istnienia wymienionych ram prawnych, jakość środowiska akustycznego nie tylko że nie poprawiła się, ale wręcz uległa i dalej ulega zdecydowanemu pogorszeniu. Według ustaleń Komitetu Akustyki PAN jest to spowodowane ogólnym niedocenianiem przedmiotowej problematyki w ogólnej polityce środowiskowej państwa zdominowanej przez czynniki związane z wodą, atmosferą i odpadami jako w znaczącym stopniu następstwa oddziaływań trans granicznych tych czynników wywołujących naciski i reakcje państw ościennych.

Opracowanie Ministerstwa Środowiska z kwietnia 2000 r dla potrzeb Sejmowej Komisji Ochrony Środowiska Zasobów Naturalnych i Leśnictwa³ przytacza szereg istotnych wielkości charakteryzujących prezentowaną problematykę w kraju.

W oparciu o istniejące, (jedynie szacunkowe), dane statystyczne wykazano, że liczebność populacji ludzkiej objętej niekorzystnym oddziaływaniem czynników wibroakustycznych obejmuje kilkadziesiąt procent obywateli Polski. Z przytoczonych szacunków wynika, że czynniki wibroakustyczne wysuwają się w latach dziewięćdziesiątych na czoło wśród czynników obciążających środowisko życia obywateli. W opracowaniu zastosowano typowy podział źródeł emisji wibroakustycznej do środowiska od: przemysłu, komunikacji drogowej (ulicznej), komunikacji kolejowej i lotniczej. Przeprowadzona analiza wskazuje, że dominującym czynnikiem kształtującym tzw. klimat akustyczny jest hałas drogowy (uliczny), na którego niekorzystne oddziaływanie narażonych jest 10 milionów mieszkańców miast i około 5 mln osób mieszkających na terenach pozamiejskich, stanowi to 36% populacji ogółem. W dalszej kolejności oddziaływaniem hałasu kolejowego objęte jest około 1 mln osób, a lotniczego orientacyjnie 200 - 400 tys. osób.

Hałas przemysłowy /powrót/

Oszacowania dotyczące wpływu hałasu przemysłowego na środowisko są wysoce nieprecyzyjne, brak jest całkowicie danych dotyczących liczebności narażonej populacji. Wspomina się jedynie, że pośród 3000 obiektów znajdujących się w systemie ewidencji i kontroli Państwowego Monitoringu Środowiska około 100 obiektów powoduje powstanie tzw. "terenów zagrożonych hałasem". Do najbardziej hałaśliwych zaliczane są zakłady następujących branż: przemysł drzewny i produkcji wyrobów z drewna, przetwórstwo spożywcze, przemysł stoczniowy, place budów, elektrociepłownie. Istotne obciążenie środowiska wg PMŚ powodują także: systematycznie urządzone imprezy na wolnym powietrzu oraz zawody sportowe z udziałem pojazdów silnikowych. Podana w informacji analiza trendów charakteryzujących tendencje zmian parametrów opisujących narażenie na działanie hałasu w przedziale lat 1989 - 1997 odpowiednio dla pory dziennej i nocnej ilustrują rys. 1 i 2. Na rys. 1 przedstawiono trend zmian rozkładu przekroczeń dopuszczalnego poziomu hałasu przemysłowego w porze dziennej, a na rys. 2 dla pory nocnej.

Rys. 1 Trend zmian rozkładu przekroczeń dopuszczalnego poziomu hałasu przemysłowego w porze dziennej

Rys. 2. Trend zmian rozkładu przekroczeń dopuszczalnego poziomu hałasu przemysłowego w porze nocnej.

Hałas drogowy /powrót/

Od końca lat 80-tych nastąpił w Polsce gwałtowny rozwój motoryzacji. Powoduje to systematyczne powiększanie się powierzchni kraju i liczby ludności narażonej na uciążliwości powodowane przez hałas drogowy. Wycinkowe wyniki badań wskazują, że hałasem ulicznym ( ruch pojazdów samochodowych i tramwajów) o poziomie > 60 dB zagrożonych jest 10 mln mieszkańców miast i około 5 mln osób zamieszkałych na terenach poza miejskich. W grupie mieszkańców miast 2,6 mln osób narażonych jest na hałas tramwajów. Mimo bardzo przybliżonych szacunków widać, że ten rodzaj hałasu stanowi główny czynnik obciążenia środowiska. Na rys. 3 przytoczono za cytowaną już Informacją MŚ⁶ mapę Kraju ze starym podziałem administracyjnym, na której podano promile osób narażonych na oddziaływanie hałasu drogowego w danym województwie w stosunku do całkowitej liczby mieszkańców Polski. 

Rys. 3 Mapa kraju ze starym podziałem administracyjnym, na której podano promile osób narażonych na oddziaływanie hałasu drogowego w danym województwie w  stosunku do całkowitej liczby mieszkańców Polski.

Na kolejnym rys.4 przytoczono trend zmian hałasu ulicznego w latach 1992 i 1997. Jak widać z rysunku tendencja wzrostu poziomu hałasu jest wyraźnie widoczna, (spadek w ostatnim przedziale > od 80 dB jest wysoce dyskusyjny). 

Rys.4 Trendy zmian hałasu ulicznego przez porównanie poziomów hałasu z lat 1992 1997.

Planowane na najbliższe lata budowy nowych tras, wzrost liczby użytkowanych pojazdów oraz stały wzrost ruchu tranzytowego przez Polskę zwłaszcza w osi wschód zachód są dalszym potwierdzeniem bardzo niekorzystnego wpływu na stan środowiska. Informacja MŚ wskazuje, że już obecnie w większych miastach występuję tereny, w których hałas osiąga poziomy zagrażające zdrowiu mieszkańców, przy czym stan ich rozpoznania jest fragmentaryczny i często oparty jedynie na rejestracji skarg zagrożonych.

Hałas kolejowy /powrót/

Na rys. 5 przedstawiono ocenę zagrożenia hałasem kolejowym w układzie procent mieszkańców województwa narażonych na działanie hałasu kolejowego / procentu mieszkańców województw narażonych na hałas kolejowy w stosunku liczby wszystkich narażonych mieszkańców kraju. Mimo postępującej reorganizacji kolejnictwa ( zmniejszanie się liczby pociągów) w pobliżu przelotowych tras torowych poziom hałasu osiąga wartości chwilowe nawet, powyżej 100 dB, a przewidywany wzrost prędkości ruchu pociągów może ten proces pogłębić.

Rys. 5 Zagrożenie hałasem kolejowym.

Hałas lotniczy /powrót/

Cechami charakterystycznymi hałasu lotniczego są: oddziaływanie na duże powierzchnie terenu, wysokie poziomy emisji hałasu wszystkich typów statków powietrznych zwłaszcza w operacjach startu i lądowania, praktyczny brak efektywnych zabezpieczeń środowiska przed hałasem jako następstwa istoty rozprzestrzeniania się hałasu lotniczego. Na rys. 6 przedstawiono charakterystykę oddziaływania hałasu lotniczego dla siedmiu miejscowości Polski określając wielkość powierzchni terenu w km² jako funkcję poziomu hałasu wyrażonego w dB.

Rys. 6 Charakterystyka oddziaływania hałasu lotniczego dla siedmiu miejscowości Polski.

W świetle informacji MŚ dużą uciążliwość hałasu powodują lądowiska sezonowe, aerokluby, loty turystyczne w atrakcyjnych miejscowościach rekreacyjnych, lądowiska lotnictwa sanitarnego oraz tzw. lotniska dyspozycyjne. Szacuje się jedynie na podstawie porównań z krajami terytorialnie i ludnościowo porównywalnymi z Polską, że na poziomy hałasu ponad 55 dB narażonych jest 2 - 5% populacji ogólnej.

Przedstawiona w skrócie charakterystyka klimatu akustycznego Polski wskazuje na bardzo niekorzystne relacje pomiędzy stanem środowiska a odczuciami reakcjami społeczeństwa. Jednym ze skutków tego stanu są skargi obywateli narażonych na oddziaływanie nadmiernego hałasu. Na rys. 7 pokazano procentowy udział skarg na różne źródła hałasu występujące środowisku miejskim w latach 1992 - 1998 wg⁶.

Rys. 7 Procentowy udział skarg na różne źródła hałasu występujące środowisku miejskim wg⁶ w latach 1992 - 1998.

Oprócz wspomnianych już opóźnień w rozpoznawaniu i opisie klimatu akustycznego Polski, jak również nieproporcjonalne, w stosunku do innych czynników środowiskowych, kształtowanie nakładów na ograniczenie oddziaływania hałasu (w budżecie Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej nakłady przeznaczane na ograniczanie oddziaływania hałasu wynoszą 0,5% całości, przy czym w większości skierowane są na budowę drogowych ekranów akustycznych o nieokreślonej w wielu przypadkach skuteczności akustycznej).

Podsumowanie

Mimo wspomnianych wyżej bardzo skromnych środków finansowych przeznaczanych przez państwo i samorządy lokalne na działania ograniczające hałas staraniem polskiego środowiska akustycznego skupionego w Komitecie Akustyki PAN, Polskim Towarzystwie Akustycznym, Lidze Walki z Hałasem, a instytucjonalnie w kilku wyższych uczelniach i jednostkach naukowo-badawczych, a także wydziałach ochrony środowiska urzędów wojewódzkich oraz wyspecjalizowanym departamencie (jedna osoba) Ministerstwa Środowiska w latach poprzednich podejmowano szereg prac badawczych i inwestycyjno - wdrożeniowych zmierzających do rozpoznania i ograniczania oddziaływania niekorzystnych dla środowiska czynników wibroakustycznych. W latach 1976 -1998 opracowano pięć raportów charakteryzujących stan klimatu akustycznego Polski ^4,5,6,7,8 w których przedstawiono szczegółową analizę sytuacji oraz sprecyzowano wnioski odnośnie koniecznych działań ograniczających narastające zagrożenie. W oparciu o wspomniane wnioski Instytut Techniki Budowlanej w Warszawie zainicjował wykonywanie planów akustycznych miast, przygotowując w następnej kolejności specjalne instrukcje metodyczne ^{9,10,11,12,13}. W oparciu o metody zawarte w wymienionych instrukcjach (jeszcze przed ich opublikowaniem) wykonano w Polsce 240 planów akustycznych miast lub ich fragmentów w tym obszerne opracowania planów Warszawy (1968, 1974, i fragmentów LWzH 1998), Poznania (1970), Gdańska (1970), Krakowa, Łodzi, Bydgoszczy i konurbacji górnośląskiej (GIG 1987 - 1992) oraz innych. Wykonane w latach poprzednich plany akustyczne dostarczyły informacji o stanie klimatu akustycznego badanych miejscowości, ale o różnym stopniu szczegółowości i zakresie pozyskanych danych. Mankamentem tych niewątpliwe cennych opracowań był brak lub słabe zrozumienie prezentowanych treści zagadnień przez władze samorządowe, które tylko sporadycznie wykorzystywały opracowania w planowaniu przestrzennym i kreowaniu polityki ekologicznej na swoim terenie.

¹ Polityka ekologiczna państwa

² Ustawa o ochronie środowiska

³ Informacja Ministerstwa Środowiska na temat zagrożenia hałasem i wibracjami w Polsce oraz sposobów przeciwdziałania, W-wa kwiecień 2000r.

⁴ Raport o stanie badań i dorobku Polski w zakresie ochrony środowiska przed hałasem Autor, Jerzy Sadowski plus zespól Warszawa maj 1976.

⁵ Raport - zagrożenie hałasem i wibracjami w Polsce: Komitet Akustyki PAN autor Z. Engel plus zespół, Warszawa październik 1984

⁶ Raport - Ochrona środowiska przed hałasem i wibracjami. Stan aktualny i kierunki działań. Autor: J. Sadowski plus zespół: Wyd. ITB Warszawa 1992

⁷ Stan środowiska w Polsce (Rozdział 12. Hałas i wibracje) Autor J. Sadowski: wyd. Państwowa Inspekcja Środowiska i Centrum Informacji o Środowisku GRID- Warszawa 1997

⁸ Stan klimatu akustycznego w kraju z świetle badań WIOŚ. Autor R. Kucharski plus zespół. Wyd. PIOŚ: Biblioteka Monitoringu Środowiska Warszawa 1998.

⁹ Sadowski J. I inni: Instrukcja ITB nr 310. Metody sporządzania kompleksowych planów akustycznych miast i obszarów. Wyd. ITB 1991

¹⁰ Żuchowicz - Wodnikowska: Emisja i propagacja hałasu przemysłowego w środowisku zewnętrznym. Wyd. ITB Wa.wa 1998

¹¹ Sadowski J.: Acoustical plans as an instrument by means of town-planning and traffic organizations solution. Proc. of Noise Control Conf. Krynica 1998

¹² Jaroch A., Rabiega M, Rudno-Rudzińska B., Prognozowanie hałasu emitowanego z obszaru dużych źródeł powierzchniowych, Instrukcja ITB nr 311. Wydawnictwa ITB - Warszawa 1991.

¹³ Makarewicz R., Zunifikowane metody pomiarowe i obliczeniowe właściwości akustycznych elementów urbanistycznych, Instrukcja ITB nr 315. Warszawa 1991.